Łożysko w ciąży: funkcje, budowa i znaczenie dla rozwoju dziecka

Łożysko to wyjątkowy, tymczasowy narząd, który rozwija się wyłącznie w okresie ciąży i pełni kluczową rolę w prawidłowym rozwoju dziecka. Ten fascynujący organ stanowi pomost między organizmem matki a rozwijającym się płodem, zapewniając mu wszystko, co niezbędne do życia. Choć łożysko funkcjonuje tylko przez 9 miesięcy, jego kondycja i prawidłowe działanie mają ogromny wpływ zarówno na przebieg ciąży, jak i na zdrowie dziecka po narodzinach. W tym artykule dowiesz się, czym dokładnie jest łożysko, jakie pełni funkcje, jak się rozwija oraz jakie problemy mogą się z nim wiązać [1].

Czym jest łożysko i kiedy powstaje?

Łożysko to narząd przejściowy, który występuje wyłącznie u ssaków łożyskowych, w tym u ludzi. Zaczyna się tworzyć już w momencie zagnieżdżenia się zarodka w macicy, około 10-12 dni po zapłodnieniu. W pełni rozwija się między 18 a 20 tygodniem ciąży. Waży około 400-500 gramów i ma średnicę około 20 centymetrów [1].

Anatomicznie łożysko składa się z dwóch głównych części:

• Części matczynej – rozwija się z tkanki macicy matki i zaczyna tworzyć się 7-12 dni po poczęciu
• Części płodowej – powstaje, gdy zewnętrzne komórki blastocysty dzielą się i lokują głęboko w macicy, łącząc się z dopływem krwi matki (17-22 dni po zapłodnieniu) [2]

Łożysko tworzy maleńkie wypukłe owłosienia zwane kosmkami, które rozciągają się do ściany macicy. Komórki zarodka wnikają w ściany macicy i łączą się z jej naczyniami krwionośnymi. Część z nich tworzy właśnie łożysko, a z pozostałych powstaje pępowina i błony płodowe [1].

Funkcje łożyska w ciąży

Łożysko pełni szereg niezwykle istotnych funkcji, które są kluczowe dla prawidłowego rozwoju płodu. Można powiedzieć, że zastępuje ono dziecku płuca, wątrobę, nerki i układ pokarmowy, dopóki jego własne narządy nie będą w pełni rozwinięte [3].

Schemat pokazujący wymianę substancji między organizmem matki a płodem przez łożysko

Główne funkcje łożyska obejmują:

• Wymiana gazowa – dostarcza tlen z krwi matki do płodu i odprowadza dwutlenek węgla w przeciwnym kierunku
• Odżywianie płodu – transportuje składniki odżywcze, witaminy, minerały i glukozę z organizmu matki do dziecka
• Usuwanie produktów przemiany materii – odprowadza zbędne produkty metabolizmu płodu do krwi matki, gdzie są one wydalane przez jej nerki
• Produkcja hormonów – wytwarza hormony niezbędne do podtrzymania ciąży, takie jak ludzki laktogen łożyskowy (HPL), gonadotropina kosmówkowa (hCG), relaksyna, oksytocyna, progesteron i estrogen
• Funkcja immunologiczna – chroni płód przed większością bakterii, choć niestety nie przed wirusami
• Transfer przeciwciał – pod koniec ciąży łożysko przenosi przeciwciała matki na dziecko, zapewniając mu odporność przez około 3 miesiące po urodzeniu [1][4]

Warto podkreślić, że transport substancji między ciałem matki i dziecka ma też swoje wady. Przez łożysko mogą przenikać również substancje szkodliwe, takie jak alkohol, nikotyna, narkotyki czy niektóre leki. Dlatego tak ważne jest unikanie tych substancji w okresie ciąży [2].

Łożysko na przedniej i tylnej ścianie macicy – różnice i znaczenie

Łożysko może umiejscowić się w różnych miejscach macicy. Najczęściej znajduje się w górnej części jamy macicy, ale może być zlokalizowane zarówno na przedniej, jak i na tylnej ścianie. Położenie łożyska ma pewne znaczenie dla przebiegu ciąży i odczuć przyszłej mamy [5].

Łożysko na przedniej ścianie macicy

Łożysko na tylnej ścianie macicy

Łożysko na przedniej ścianie macicy

Gdy łożysko znajduje się na przedniej ścianie macicy (od strony brzucha), mówimy o łożysku przednim. Takie położenie:

• Może powodować, że ruchy dziecka są słabiej wyczuwalne, zwłaszcza we wczesnych etapach, ponieważ łożysko działa jak „poduszka” między dzieckiem a powłokami brzusznymi matki
• Może utrudniać wykonanie niektórych badań prenatalnych, takich jak amniopunkcja, ze względu na ryzyko uszkodzenia łożyska
• Nie stanowi powodu do niepokoju – jest to całkowicie normalne położenie, które nie wpływa na rozwój dziecka ani na przebieg porodu [6]

Łożysko na tylnej ścianie macicy

Łożysko tylne znajduje się na tylnej ścianie macicy (od strony kręgosłupa). W tym przypadku:

• Ruchy dziecka są zwykle bardziej wyczuwalne dla matki
• Badania prenatalne, takie jak amniopunkcja, mogą być łatwiejsze do przeprowadzenia
• Podobnie jak łożysko przednie, nie ma wpływu na zdrowie dziecka ani na sposób porodu [6]

Warto podkreślić, że zarówno łożysko przednie, jak i tylne są całkowicie normalnymi wariantami anatomicznymi i nie stanowią powodu do niepokoju. Lekarz prowadzący ciążę określa położenie łożyska podczas rutynowych badań USG [5].

Odklejenie łożyska – objawy alarmujące i postępowanie

Przedwczesne odklejenie łożyska (łac. ablatio placentae praecox) to stan, w którym łożysko oddziela się od ściany macicy przed porodem. Jest to poważne powikłanie ciąży, które występuje w około 0,5-1,5% przypadków. Może nastąpić w dowolnym momencie ciąży, ale najczęściej zdarza się w trzecim trymestrze [7].

Schemat pokazujący różne stopnie odklejenia łożyska od ściany macicy

Przyczyny odklejenia łożyska

Dokładna przyczyna odklejenia łożyska nie zawsze jest znana, ale istnieje szereg czynników ryzyka, które mogą zwiększać prawdopodobieństwo wystąpienia tego powikłania:

• Nadciśnienie tętnicze lub stan przedrzucawkowy
• Uraz brzucha (np. w wypadku komunikacyjnym)
• Palenie tytoniu
• Używanie narkotyków, szczególnie kokainy
• Wiek matki powyżej 35 lat
• Ciąża mnoga
• Wielorodność
• Odklejenie łożyska w poprzedniej ciąży
• Nieprawidłowości w budowie macicy
• Przedwczesne pęknięcie błon płodowych [7][8]

Objawy odklejenia łożyska

Objawy odklejenia łożyska mogą się różnić w zależności od stopnia oddzielenia i mogą obejmować:

• Krwawienie z pochwy – może być obfite lub skąpe (uwaga: w około 20% przypadków krwawienie może nie występować)
• Nagły, silny ból brzucha
• Ból pleców lub okolicy lędźwiowej
• Tkliwość lub powtarzające się skurcze macicy
• Zawroty głowy, omdlenia
• Nieprawidłowe tętno płodu [7][9]

Najważniejsze objawy odklejenia łożyska wymagające natychmiastowej interwencji lekarskiej

Postępowanie w przypadku odklejenia łożyska

Odklejenie łożyska jest stanem zagrażającym życiu zarówno matki, jak i dziecka, dlatego wymaga natychmiastowej interwencji medycznej. Postępowanie zależy od stopnia odklejenia, wieku ciążowego i stanu matki oraz płodu:

• W przypadku niewielkiego odklejenia i stabilnego stanu matki i dziecka – ścisła obserwacja w szpitalu, leżenie, unikanie wysiłku
• W przypadku znacznego odklejenia lub niestabilnego stanu – natychmiastowe rozwiązanie ciąży, najczęściej przez cesarskie cięcie
• W ciężkich przypadkach – transfuzja krwi dla matki, intensywna opieka medyczna [8][9]

Należy pamiętać, że odklejenie łożyska może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak przedwczesny poród, niedotlenienie płodu, krwotok u matki, a w skrajnych przypadkach nawet do śmierci dziecka lub matki. Dlatego tak ważne jest szybkie rozpoznanie i leczenie [9].

Jak wygląda łożysko? Budowa i zmiany w czasie ciąży

Łożysko to fascynujący organ o dyskoidalnym kształcie, przypominającym płaski, okrągły placek. Jego wygląd zmienia się w miarę rozwoju ciąży, a jego budowa jest złożona i dostosowana do pełnionych funkcji [10].

Łożysko po porodzie – po lewej stronie matczyna (przylegająca do macicy), po prawej strona płodowa z widocznymi naczyniami krwionośnymi

Budowa łożyska

Łożysko składa się z dwóch głównych powierzchni:

• Strona matczyna (bazalna) – przylega do ściany macicy, ma chropowatą, czerwoną powierzchnię podzieloną na 15-20 wypukłych obszarów zwanych kotylendonami
• Strona płodowa (kosmówkowa) – zwrócona w stronę płodu, jest gładka, błyszcząca, pokryta owodnią, z widocznymi naczyniami krwionośnymi rozchodzącymi się promieniście od przyczepu pępowiny [10]

Dojrzałe łożysko waży około 400-500 gramów, ma średnicę około 20 centymetrów i grubość 2-3 centymetrów. Pępowina, która łączy łożysko z płodem, zawiera dwie tętnice i jedną żyłę, otoczone galaretowatą substancją zwaną galaretą Whartona [1].

Mikroskopowa budowa łożyska – widoczne kosmki i naczynia krwionośne

Zmiany łożyska w czasie ciąży

Łożysko przechodzi szereg zmian w trakcie rozwoju ciąży:

• I trymestr – łożysko zaczyna się formować, ale nie jest jeszcze w pełni funkcjonalne. Do około 12 tygodnia ciąży funkcje hormonalne pełni ciałko żółte w jajniku
• II trymestr – łożysko osiąga pełną funkcjonalność około 18-20 tygodnia ciąży i przejmuje produkcję hormonów niezbędnych do podtrzymania ciąży
• III trymestr – łożysko stopniowo dojrzewa, a pod koniec ciąży zaczyna się proces nazywany „starzeniem się łożyska”, który jest naturalnym zjawiskiem przygotowującym do porodu [1][10]

Warto zaznaczyć, że przedwczesne starzenie się łożyska może być objawem nieprawidłowości i może prowadzić do niedotlenienia i niedożywienia płodu. Dlatego stan łożyska jest regularnie monitorowany podczas badań USG w ciąży [10].

Stopnie dojrzałości łożyska w badaniu USG

Podczas rutynowych badań ultrasonograficznych w ciąży lekarz ocenia nie tylko rozwój płodu, ale również stan łożyska, w tym jego stopień dojrzałości. Klasyfikacja stopni dojrzałości łożyska według Grannuma pomaga określić, czy łożysko rozwija się prawidłowo i czy nie starzeje się przedwcześnie [11].

Obrazy USG pokazujące cztery stopnie dojrzałości łożyska według klasyfikacji Grannuma

Klasyfikacja stopni dojrzałości łożyska

Wyróżnia się cztery stopnie dojrzałości łożyska:

Interpretacja stopni dojrzałości łożyska

Stopień dojrzałości łożyska powinien odpowiadać wiekowi ciążowemu. Przedwczesne dojrzewanie łożyska (np. stopień III przed 36 tygodniem ciąży) może wskazywać na:

• Nieprawidłowe odżywianie matki
• Palenie papierosów
• Nadciśnienie tętnicze
• Cukrzycę ciążową
• Inne patologie ciąży [11][12]

Należy jednak pamiętać, że sama ocena stopnia dojrzałości łożyska nie jest wystarczająca do postawienia diagnozy. Lekarz bierze pod uwagę również inne parametry, takie jak przepływy naczyniowe w łożysku, objętość płynu owodniowego oraz rozwój płodu [11].

Nisko położone łożysko i łożysko przodujące – przyczyny i konsekwencje

Nisko położone łożysko oraz łożysko przodujące to stany, w których łożysko umiejscawia się w dolnej części macicy, w pobliżu lub nad ujściem wewnętrznym szyjki macicy. Mogą one powodować poważne komplikacje w ciąży i podczas porodu [13].

Porównanie prawidłowego położenia łożyska, nisko położonego łożyska i łożyska przodującego

Nisko położone łożysko

O nisko położonym łożysku mówimy, gdy dolny brzeg łożyska znajduje się w odległości mniejszej niż 2 cm od ujścia wewnętrznego szyjki macicy, ale go nie przykrywa. Stan ten:

• Występuje u około 5% kobiet w II trymestrze ciąży
• W większości przypadków (90%) rozwiązuje się samoistnie do III trymestru, ponieważ wraz ze wzrostem macicy łożysko „unosi się” i oddala od ujścia szyjki
• Może powodować krwawienia, szczególnie po stosunku seksualnym lub badaniu ginekologicznym [13][14]

Łożysko przodujące

Łożysko przodujące to stan, w którym łożysko częściowo lub całkowicie przykrywa ujście wewnętrzne szyjki macicy. Wyróżnia się:

• Łożysko przodujące całkowite – całkowicie zakrywa ujście szyjki macicy
• Łożysko przodujące częściowe – częściowo zakrywa ujście szyjki macicy
• Łożysko przodujące brzeżne – brzeg łożyska sięga do ujścia szyjki macicy [13]

Rodzaje łożyska przodującego: całkowite, częściowe i brzeżne

Objawy nisko położonego łożyska i łożyska przodującego

Głównym objawem zarówno nisko położonego łożyska, jak i łożyska przodującego jest bezbolesne krwawienie z dróg rodnych, które może wystąpić w II lub III trymestrze ciąży. Krwawienie to:

• Jest zwykle jasnoczerwonej barwy
• Może pojawić się nagle, bez wyraźnej przyczyny
• Często występuje po stosunku seksualnym lub badaniu ginekologicznym
• Może być skąpe lub obfite, jednorazowe lub nawracające [14][15]

Postępowanie i rokowania

Postępowanie w przypadku nisko położonego łożyska i łożyska przodującego zależy od stopnia nasilenia objawów, wieku ciążowego oraz dokładnego położenia łożyska:

• W przypadku nisko położonego łożyska bez krwawień – regularne kontrole USG, ograniczenie aktywności fizycznej i współżycia seksualnego
• W przypadku łożyska przodującego – hospitalizacja, ścisła obserwacja, a często konieczność rozwiązania ciąży przez cesarskie cięcie
• W przypadku krwawień – hospitalizacja, monitorowanie stanu matki i płodu, w razie potrzeby transfuzje krwi [14][15]

Warto podkreślić, że łożysko przodujące jest bezwzględnym wskazaniem do cesarskiego cięcia, ponieważ poród drogami natury wiązałby się z ryzykiem masywnego krwotoku zagrażającego życiu matki i dziecka [15].

Jak dbać o zdrowie łożyska w ciąży?

Choć nie wszystkim problemom związanym z łożyskiem można zapobiec, istnieją działania, które mogą zmniejszyć ryzyko ich wystąpienia i przyczynić się do prawidłowego funkcjonowania tego ważnego narządu [16].

Zdrowy tryb życia w ciąży wspiera prawidłowe funkcjonowanie łożyska

Zalecenia dla zdrowego łożyska

Aby wspierać zdrowie łożyska i zmniejszyć ryzyko powikłań, warto stosować się do następujących zaleceń:

• Regularne wizyty kontrolne – pozwalają na wczesne wykrycie ewentualnych nieprawidłowości
• Zdrowa, zbilansowana dieta – dostarcza niezbędnych składników odżywczych dla prawidłowego rozwoju łożyska i płodu
• Suplementacja kwasu foliowego – najlepiej rozpoczęta jeszcze przed zajściem w ciążę
• Unikanie używek – całkowita rezygnacja z palenia papierosów, picia alkoholu i zażywania narkotyków
• Kontrola ciśnienia tętniczego – regularne pomiary, szczególnie u kobiet z grupy ryzyka
• Umiarkowana aktywność fizyczna – dostosowana do stanu zdrowia i zaawansowania ciąży
• Unikanie urazów brzucha – zachowanie szczególnej ostrożności podczas codziennych aktywności [16][17]

Diagnostyka prenatalna

Wczesna diagnostyka prenatalna, przeprowadzona między 11. a 14. tygodniem ciąży, może pomóc w ocenie ryzyka wystąpienia niewydolności łożyska. Badanie to obejmuje:

• Badanie USG
• Badania biochemiczne krwi ciężarnej
• Wywiad medyczny
• Ocenę ciśnienia tętniczego [17]

Na podstawie tych badań można określić, u których kobiet istnieje wysokie ryzyko pojawienia się niewydolności łożyska w drugiej połowie ciąży i wdrożyć odpowiednią profilaktykę. Jest to szczególnie istotne, ponieważ profilaktyka jest skuteczna tylko wtedy, gdy zostanie rozpoczęta przed 16. tygodniem ciąży [17].

Badanie USG z oceną przepływów naczyniowych w łożysku

Pamiętaj, że regularne badania kontrolne w ciąży, w tym badania USG, są kluczowe dla monitorowania stanu łożyska i wczesnego wykrywania ewentualnych nieprawidłowości. Nie pomijaj wizyt lekarskich, nawet jeśli czujesz się dobrze i nie masz żadnych dolegliwości [16].

Najczęściej zadawane pytania

Źródła

[1] Łożysko – czym jest i kiedy powstaje? Funkcje łożyska, https://www.medonet.pl/ciaza-i-dziecko,lozysko—czym-jest-i-kiedy-powstaje–funkcje-lozyska,artykul,1733744.html

[2] Anatomia i funkcje łożyska, https://www.mayoclinic.org/healthy-lifestyle/pregnancy-week-by-week/in-depth/placenta/art-20044425

[3] Fizjologia ciąży – rola łożyska, https://www.mp.pl/pacjent/ciaza/ciaza-i-porod/63046,fizjologia-ciazy

[4] Immunologiczna funkcja łożyska, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6372219/

[5] Położenie łożyska w macicy, https://www.babycenter.com/pregnancy/your-body/anterior-posterior-and-fundal-placentas_10414507

[6] Łożysko na przedniej i tylnej ścianie macicy, https://www.healthline.com/health/pregnancy/anterior-placenta

[7] Przedwczesne odklejenie łożyska w ciąży – przyczyny, objawy i skutki, https://www.doz.pl/czytelnia/a14922-Przedwczesne_odklejenie_lozyska_w_ciazy__przyczyny_objawy_i_skutki_przedwczesnego_odklejania_sie_lozyska

[8] Czynniki ryzyka odklejenia łożyska, https://www.acog.org/womens-health/faqs/placental-abruption

[9] Postępowanie w przypadku odklejenia łożyska, https://www.rcog.org.uk/en/guidelines-research-services/guidelines/gtg72/

[10] Budowa i wygląd łożyska, https://www.sciencedirect.com/topics/medicine-and-dentistry/placenta

[11] Klasyfikacja stopni dojrzałości łożyska według Grannuma, https://radiopaedia.org/articles/grannum-classification-of-placental-maturity

[12] Przedwczesne starzenie się łożyska, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4946587/

[13] Nisko położone łożysko i łożysko przodujące, https://www.nhs.uk/conditions/placenta-praevia/

[14] Objawy i postępowanie przy nisko położonym łożysku, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/placenta-previa/symptoms-causes/syc-20352768

[15] Łożysko przodujące – diagnostyka i leczenie, https://www.rcog.org.uk/en/guidelines-research-services/guidelines/gtg27/

[16] Jak dbać o zdrowie łożyska w ciąży, https://www.tommys.org/pregnancy-information/pregnancy-complications/placental-problems

[17] Niewydolność łożyska: groźna dla matki i dziecka, można jej uniknąć, https://zdrowie.pap.pl/rodzice/niewydolnosc-lozyska-grozna-dla-matki-i-dziecka-mozna-jej-uniknac